Các nguyên nhân u lympho ác tính không Hodgkin thường gặp

U lympho ác tính không Hodgkin (Non-Hodgkin Lymphoma - NHL) là một trong những nhóm ung thư hệ bạch huyết phổ biến trên thế giới. Theo thống kê của GLOBOCAN 2022, mỗi năm có hơn 540.000 ca mắc mới và khoảng 260.000 ca tử vong liên quan đến bệnh này trên toàn cầu. Tại Việt Nam, số ca mắc mới cũng có xu hướng gia tăng cùng với sự già hóa dân số và sự gia tăng các bệnh lý làm suy giảm miễn dịch. Điều khiến nhiều người băn khoăn là: nguyên nhân u lympho ác tính không Hodgkin là gì? Liệu bệnh có xuất phát từ di truyền, virus, hóa chất hay lối sống? Trên thực tế, y học hiện nay vẫn chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất gây bệnh. Thay vào đó, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng u lympho không Hodgkin hình thành do sự kết hợp giữa đột biến gen, rối loạn miễn dịch và các yếu tố nguy cơ từ môi trường. Việc hiểu rõ nguyên nhân và các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh không chỉ giúp mỗi người chủ động phòng ngừa mà còn hỗ trợ phát hiện sớm, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị và cải thiện tiên lượng sống.

Khái niệm u lympho ác tính không Hodgkin

U lympho ác tính không Hodgkin là nhóm bệnh ung thư phát sinh từ các tế bào lympho – một loại bạch cầu đóng vai trò quan trọng trong hệ miễn dịch của cơ thể. Khi các tế bào này bị đột biến, chúng tăng sinh mất kiểm soát, không chết theo chu kỳ sinh học bình thường và dần hình thành các khối u tại hạch bạch huyết hoặc nhiều cơ quan khác.

Khác với nhiều loại ung thư chỉ xuất hiện ở một cơ quan nhất định, u lympho không Hodgkin có thể phát triển ở:

• Hạch cổ
• Hạch nách
• Hạch bẹn
• Lách
• Tủy xương
• Gan
• Dạ dày
• Ruột
• Da
• Não
• Phổi

Hiện nay, các chuyên gia đã ghi nhận hơn 70 thể bệnh khác nhau, được chia thành hai nhóm lớn:

• U lympho tế bào B (chiếm khoảng 85–90%)
• U lympho tế bào T hoặc tế bào NK

Mỗi thể bệnh có đặc điểm tiến triển, mức độ ác tính và phương pháp điều trị khác nhau.

U lympho ác tính không Hodgkin

Nguyên nhân u lympho ác tính không Hodgkin là gì?

Đến nay, các chuyên gia vẫn chưa xác định được chính xác nguyên nhân u lympho ác tính không Hodgkin. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy bệnh có liên quan đến sự kết hợp của các yếu tố di truyền, rối loạn miễn dịch và tác động từ môi trường sống. Những yếu tố này có thể làm tế bào lympho phát triển bất thường, mất khả năng kiểm soát và hình thành khối u.

Đột biến gen làm tế bào lympho phát triển bất thường

Một trong những yếu tố được quan tâm nhiều nhất khi tìm hiểu nguyên nhân u lympho ác tính không Hodgkin là các đột biến xảy ra trong vật liệu di truyền (DNA) của tế bào lympho.

DNA chứa các gen có nhiệm vụ điều khiển quá trình tăng trưởng, phân chia và chết theo chu kỳ của tế bào. Khi những gen này bị biến đổi, cơ chế kiểm soát tự nhiên sẽ bị phá vỡ, khiến tế bào lympho tiếp tục nhân lên dù không còn cần thiết.

Hai nhóm gen thường liên quan đến quá trình này gồm:

• Gen thúc đẩy sự phát triển và phân chia của tế bào.
• Gen có vai trò kiểm soát chu kỳ tế bào và loại bỏ các tế bào bất thường.

Khi các gen điều hòa bị tổn thương hoặc hoạt động sai lệch, tế bào có thể tăng sinh không kiểm soát và dần chuyển thành tế bào ung thư.

Phần lớn các đột biến này không phải do di truyền từ cha mẹ mà hình thành trong quá trình sống. Tuổi càng cao, nguy cơ tích lũy các đột biến càng lớn, đây cũng là lý do bệnh thường gặp ở người trung niên và người cao tuổi.

Trong một số thể bệnh, các nhà khoa học còn ghi nhận hiện tượng tái sắp xếp nhiễm sắc thể làm hoạt hóa những gen giúp tế bào ung thư tồn tại lâu hơn bình thường. Những phát hiện này đang góp phần cải thiện khả năng chẩn đoán và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp cho từng người bệnh.

Tiền sử gia đình có thể làm tăng nguy cơ

Đa số trường hợp u lympho không Hodgkin không mang tính di truyền. Tuy nhiên, nếu trong gia đình có người từng mắc u lympho hoặc một số bệnh lý ác tính của hệ bạch huyết, nguy cơ mắc bệnh có thể cao hơn so với dân số chung.

Điều này không đồng nghĩa bệnh sẽ được truyền từ cha mẹ sang con, mà chỉ phản ánh sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường sống chung trong gia đình.

Rối loạn hệ miễn dịch

Hệ miễn dịch có nhiệm vụ nhận diện và loại bỏ các tế bào bất thường trong cơ thể. Khi chức năng này suy giảm hoặc hoạt động không ổn định, nguy cơ xuất hiện tế bào ung thư sẽ tăng lên.

Một số tình trạng được xem là yếu tố nguy cơ gồm:

• Suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc mắc phải.
• Người sử dụng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài sau ghép tạng.
• Nhiễm HIV.
• Người mắc các bệnh tự miễn như viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống hoặc hội chứng Sjögren.

Ở những đối tượng này, khả năng giám sát và tiêu diệt tế bào bất thường của hệ miễn dịch bị giảm, tạo điều kiện cho tế bào lympho phát triển ngoài tầm kiểm soát.

Nhiễm trùng mạn tính

Một số tác nhân nhiễm trùng kéo dài cũng được cho là có liên quan đến nguyên nhân u lympho ác tính không Hodgkin.

Khi cơ thể phải liên tục chống lại tình trạng nhiễm trùng, các tế bào lympho sẽ được sản sinh với số lượng lớn trong thời gian dài. Quá trình tăng sinh liên tục này làm tăng khả năng xuất hiện các sai sót trong DNA, từ đó thúc đẩy sự hình thành tế bào ung thư.

Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận mối liên quan giữa một số virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng mạn tính với một số thể u lympho, mặc dù không phải ai bị nhiễm cũng sẽ phát triển thành bệnh.

Tiếp xúc với các yếu tố môi trường

Bên cạnh yếu tố di truyền và miễn dịch, môi trường sống cũng có thể góp phần làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Một số yếu tố đã được ghi nhận bao gồm:

• Tiếp xúc lâu dài với bức xạ ion hóa.
• Làm việc trong môi trường có hóa chất độc hại như thuốc trừ sâu, dung môi công nghiệp hoặc benzen.
• Tiếp xúc kéo dài với một số chất có khả năng gây ung thư.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp tiếp xúc đều dẫn đến u lympho. Nguy cơ còn phụ thuộc vào thời gian tiếp xúc, liều lượng và khả năng đáp ứng của từng cá thể.

Khi tiếp xúc với một số hóa chất và thuốc làm tăng nguy cơ mắc bệnh u lympho ác tính

Các yếu tố làm tăng nguy cơ và nguyên nhân u lympho ác tính không Hodgkin

Mặc dù đến nay các chuyên gia vẫn chưa xác định được chính xác nguyên nhân u lympho ác tính không Hodgkin ở tất cả các trường hợp, nhưng nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng bệnh có liên quan đến sự kết hợp giữa yếu tố di truyền, môi trường, tình trạng miễn dịch và các tác nhân nhiễm trùng. Cần lưu ý rằng, yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa với việc chắc chắn sẽ mắc bệnh. Nhiều người có một hoặc nhiều yếu tố nguy cơ nhưng không phát triển ung thư, trong khi một số bệnh nhân lại không có bất kỳ yếu tố nguy cơ rõ ràng nào.

Dưới đây là những yếu tố đã được ghi nhận có khả năng làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Tuổi cao

Tuổi tác là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất đối với u lympho ác tính không Hodgkin. Phần lớn ca bệnh được chẩn đoán ở người trên 60 tuổi do quá trình lão hóa khiến các tế bào tích lũy nhiều đột biến di truyền theo thời gian. Tuy nhiên, một số thể bệnh vẫn có thể xuất hiện ở người trẻ hoặc trẻ em, tùy thuộc vào từng phân nhóm mô bệnh học.

Giới tính

Thống kê cho thấy nam giới có tỷ lệ mắc u lympho ác tính không Hodgkin cao hơn nữ giới. Tuy vậy, một số thể bệnh lại phổ biến ở phụ nữ nhiều hơn. Đến nay, nguyên nhân của sự khác biệt này vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn và có thể liên quan đến yếu tố nội tiết, miễn dịch hoặc di truyền.

Chủng tộc và khu vực sinh sống

Tỷ lệ mắc bệnh có sự khác biệt giữa các quốc gia và nhóm dân cư. Các nước phát triển như Bắc Mỹ và châu Âu ghi nhận số ca mắc cao hơn so với nhiều khu vực khác trên thế giới. Ngoài ra, một số thể u lympho liên quan đến virus hoặc vi khuẩn chỉ xuất hiện phổ biến tại những vùng lưu hành các tác nhân nhiễm trùng đặc hiệu.

Tiền sử gia đình

Người có cha mẹ, anh chị em ruột hoặc con từng mắc u lympho ác tính không Hodgkin có nguy cơ cao hơn so với dân số chung. Mặc dù nguy cơ tăng lên nhưng bệnh không được xem là ung thư di truyền điển hình. Vì vậy, tiền sử gia đình chỉ là một yếu tố góp phần chứ không phải nguyên nhân trực tiếp gây bệnh.

Tiếp xúc với hóa chất độc hại

Một số nghiên cứu cho thấy việc tiếp xúc kéo dài với các hóa chất công nghiệp hoặc hóa chất nông nghiệp có thể làm tăng nguy cơ phát triển bệnh.

Các chất thường được nhắc đến gồm:

• Benzen.
• Thuốc trừ sâu.
• Thuốc diệt cỏ.
• Một số dung môi công nghiệp.

Những người làm việc trong ngành hóa chất, nông nghiệp hoặc thường xuyên tiếp xúc với các chất độc hại nên tuân thủ đầy đủ các biện pháp bảo hộ lao động.

Tác dụng lâu dài của một số thuốc điều trị

Một số thuốc điều trị bệnh lý khác cũng được cho là có liên quan đến việc gia tăng nguy cơ mắc u lympho không Hodgkin, bao gồm:

• Thuốc hóa trị điều trị các bệnh ung thư trước đó.
• Thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng.
• Một số thuốc điều trị viêm khớp dạng thấp như Methotrexate hoặc thuốc ức chế TNF.

Tuy nhiên, rất khó xác định liệu nguy cơ xuất phát từ bản thân bệnh nền hay do tác dụng của thuốc điều trị. Vì vậy, người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Tiếp xúc với bức xạ

Bức xạ ion hóa có khả năng gây tổn thương DNA của tế bào, từ đó làm tăng nguy cơ hình thành ung thư. Những đối tượng có nguy cơ cao hơn bao gồm:

• Người từng tiếp xúc với phóng xạ liều cao.
• Người từng điều trị bằng xạ trị cho các bệnh ung thư khác.
• Người kết hợp cả hóa trị và xạ trị trong quá trình điều trị.

Mặc dù vậy, lợi ích của xạ trị trong điều trị ung thư vẫn lớn hơn nhiều so với nguy cơ phát sinh bệnh mới.

Hệ miễn dịch suy giảm

Một hệ miễn dịch hoạt động kém khiến cơ thể khó kiểm soát các tế bào bất thường, tạo điều kiện cho tế bào lympho phát triển mất kiểm soát. Những nhóm đối tượng có nguy cơ cao gồm:

• Người nhiễm HIV.
• Người ghép tạng phải sử dụng thuốc chống thải ghép kéo dài.
• Người mắc các hội chứng suy giảm miễn dịch bẩm sinh.

Đây là một trong những yếu tố được đánh giá có liên quan chặt chẽ đến sự hình thành của nhiều thể u lympho.

Các bệnh tự miễn

Một số bệnh tự miễn có thể làm tăng nguy cơ mắc u lympho ác tính không Hodgkin, bao gồm:

• Viêm khớp dạng thấp.
• Lupus ban đỏ hệ thống.
• Hội chứng Sjögren.
• Bệnh Celiac.

Ở những bệnh lý này, hệ miễn dịch luôn trong trạng thái hoạt động quá mức, khiến tế bào lympho liên tục tăng sinh. Quá trình phân chia kéo dài làm tăng khả năng xuất hiện các đột biến dẫn đến ung thư.

Nhiễm virus và vi khuẩn kéo dài

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh mối liên hệ giữa một số tác nhân nhiễm trùng với sự phát triển của u lympho ác tính không Hodgkin. Cơ chế có thể là tác động trực tiếp lên tế bào lympho hoặc kích thích hệ miễn dịch hoạt động mạn tính.

Một số tác nhân đã được ghi nhận gồm:

• Virus HIV.
• Virus Epstein-Barr (EBV).
• Virus HTLV-1.
• Virus Herpes người type 8 (HHV-8).
• Virus viêm gan C (HCV).
• Vi khuẩn Helicobacter pylori.
• Campylobacter jejuni.
• Chlamydophila psittaci.

Trong một số trường hợp, điều trị triệt để tình trạng nhiễm khuẩn có thể giúp kiểm soát hoặc cải thiện một số thể u lympho giai đoạn sớm, đặc biệt là lymphoma MALT.

Thừa cân và béo phì

Thừa cân, béo phì không phải là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh nhưng có thể làm tăng tình trạng viêm mạn tính trong cơ thể và ảnh hưởng đến hoạt động của hệ miễn dịch. Để giảm nguy cơ mắc nhiều loại ung thư, bao gồm u lympho không Hodgkin, nên:

• Duy trì cân nặng phù hợp.
• Tăng cường vận động.
• Ăn nhiều rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt.
• Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, thịt đỏ, thịt chế biến và đồ uống chứa nhiều đường.

Tiền sử đặt túi ngực

Một số ít trường hợp phụ nữ đặt túi ngực có thể xuất hiện u lympho tế bào lớn không biệt hóa liên quan đến túi ngực (Breast Implant-Associated Anaplastic Large Cell Lymphoma - BIA-ALCL). Đây là một bệnh lý rất hiếm gặp và không phải tất cả người đặt túi ngực đều có nguy cơ mắc bệnh. Khi được phát hiện sớm, phần lớn trường hợp có thể điều trị hiệu quả bằng phẫu thuật lấy bỏ túi ngực cùng với bao xơ và tổn thương liên quan.

Một số loại virus có thể ảnh hưởng đến bệnh u lympho ác tính

Vì sao cần tìm hiểu nguyên nhân gây bệnh?

Mặc dù không phải mọi nguyên nhân đều có thể phòng tránh, việc hiểu rõ các yếu tố nguy cơ mang lại nhiều lợi ích:

• Chủ động giảm thiểu các yếu tố có thể thay đổi.
• Phát hiện bệnh sớm ở nhóm nguy cơ cao.
• Có kế hoạch khám sức khỏe định kỳ phù hợp.
• Nâng cao hiệu quả điều trị và tiên lượng.

Đặc biệt, nhiều yếu tố nguy cơ như nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, tiếp xúc hóa chất hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài hoàn toàn có thể được kiểm soát nếu được phát hiện sớm.

Xem thêm

• U lympho ác tính không hodgkin: Nguyên nhân và các biện pháp phòng ngừa
• Hóa trị điều trị u lympho không Hodgkin như thế nào?
• Chẩn đoán u lympho không Hodgkin ở trẻ em như thế nào?

Kết luận

Mặc dù nguyên nhân u lympho ác tính không Hodgkin vẫn chưa được xác định hoàn toàn, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng bệnh thường hình thành do sự kết hợp giữa đột biến gen, rối loạn hệ miễn dịch và các yếu tố nguy cơ như nhiễm virus, bệnh tự miễn, tiếp xúc hóa chất độc hại hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài. Việc nhận biết sớm những yếu tố này giúp mỗi người chủ động phòng ngừa, theo dõi sức khỏe và phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị và cải thiện tiên lượng.

Nếu xuất hiện các dấu hiệu như hạch bạch huyết sưng kéo dài, sốt không rõ nguyên nhân, sụt cân nhanh hoặc đổ mồ hôi về đêm, hãy đến cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và chẩn đoán kịp thời. Chủ động bảo vệ sức khỏe luôn là chìa khóa giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Bên cạnh đó, nếu bạn muốn hiểu sâu hơn về các bệnh lý ung thư cũng như các kiến thức hữu ích về sức khỏe, hãy truy cập vào fanpage Thuocungthu.net - Hiểu bệnh, hiểu thuốc để cập nhật những thông tin y khoa chính thống cũng như các mẹo bảo vệ sức khỏe.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Nguyên nhân u lympho ác tính không Hodgkin là gì?

Hiện chưa có một nguyên nhân duy nhất được xác định. Bệnh được cho là hình thành do sự kết hợp của đột biến gen, suy giảm miễn dịch và các yếu tố nguy cơ như nhiễm virus, bệnh tự miễn hoặc tiếp xúc hóa chất độc hại.

2. U lympho ác tính không Hodgkin có di truyền không?

Phần lớn các trường hợp không di truyền. Tuy nhiên, người có người thân mắc bệnh có thể có nguy cơ cao hơn so với dân số chung.

3. Virus nào làm tăng nguy cơ mắc u lympho không Hodgkin?

Một số virus có liên quan gồm virus Epstein–Barr (EBV), HIV, HTLV-1 và virus viêm gan C (HCV). Tuy nhiên, không phải ai nhiễm các virus này cũng sẽ mắc bệnh.

4. Ai có nguy cơ mắc u lympho không Hodgkin cao hơn?

Người trên 60 tuổi, người suy giảm miễn dịch, mắc bệnh tự miễn, từng ghép tạng, tiếp xúc lâu dài với hóa chất công nghiệp hoặc thuốc trừ sâu có nguy cơ cao hơn.